اجمالي از زندگاني امام رضا

اجمالي از زندگاني امام رضا  

>ولادت امام علي بن موسي

>نام، لقب و کنيه امام

>چگونکي نامگذاري امام به لقب «رضا»

>تبار والاي امام

>همسر امام

ولادت امام علي بن موسي

تاريخ نگاران و محققان مسلمان در تعيين زمان ولادت آن امام همام، گوناگون سخن گفته اند. مورخان و محدثان مشهور تولد آن حضرت را به روز پنجشنبه يا جمعه 11 ذيقعده سال 148 هـ ق نگاشته اند. [1]  بر اين اساس، سال ولادت آن گرامي همزمان با سال شهادت جد بزرگوارش امام صادق عليه السلام بوده است. 

برخي ديگر ولادت امام رضا عليه السلام را از حوادث سال 153 هـ ق دانسته اند.[2]  شيخ صدوق از غياث بن اسيد آورده است: 

«گروهي بر اين عقيده اند که امام رضا عليه السلام در مدينه زاده شد، روز پنج شنبه يازدهم ربيع الاول، سالي 153 هـ ق پس ازگذشت پنج سال از وفات امام جعفرصادق عليه السلام.»[3] .

علاوه بر اين دو نظر، سخنان مختلف ديگري نيز درباره ي تاريخ ولادت حضرت رضا عليه السلام نقل شده است [4]  که به دليل ضعيف بودن از يادکرد آنها چشم مي پوشيم.

نام، لقب و کنيه امام

نام شريف وي، علي، لقب مشهورش، رضا وکنيه ي معروفش، ابوالحسن است.[5]  براي امام رضا عليه السلام لقبها وکنيه هاي ديگري نيز نقل کرده اند. علامه مجلسي مي نويسد: 

«کنيه حضرت در ميان مردم، ابوالحسن و در ميان خواص، ابوعلي بوده است.»[6] .

محمد بن جرير طبري مي نويسد: 

«کنيه ي خاص حضرت، ابومحمد بوده است.»[7] .

درباره القاب امام عليه السلام، محدثان و مورخان، القاب ذيل را ياد کرده اند:

«سراج الله، نور الهدي، قره عين المؤمنين، مکيده الملحدين، کافي الخلق، الرضي، الرضا، رب التدبير، الفاضل، الصابر، الوفي، الصديق.»[8] .

و برخي القاب زير را آورده اند: 

«الولي، وافي، زکي، سلطان الانس و الجن، ضامن الامه، الداعي الي الله، زين المؤمنين، غريب الغرباء، معين الضعفاء، الراضي الي الله، الراضي بالقدر و القضاء، شمس الشموس، انيس النفوس، غيظ الملحدين.»[9] .

چگونکي نامگذاري امام به لقب «رضا»

نامها، لقبها وکنيه هاي امامان عليه السلام هر يک گوياي پيام خاصي هستند و القاب امام رضا عليه السلام نيز اين گونه است. البته بررسي وجه تسميه و علت نامگذاري ها در اين مجال نمي گنجد، ولي اين دقت در مورد لقب خاص حضرت، يعني رضا عليه السلام ضرورت دارد، زيرا برخي از مورخان اين لقب را گزيده ي مأمون، براي آن امام مي دانند و معتقدند در پي پذيرش ولايتعهدي، امام رضا عليه السلام از سوي مأمون به اين لقب، ملقب شده است! ابن جرير طبري ضمن نقل حوادث سال 201هـ. ق چنين مي نويسد: 

«در اين سال مأمون، علي بن موسي بن جعفرعليه السلام را وليعهد و خليفه بعد از خود قرار داد و او را، الرضي من آل محمد عليه السلام ناميد.» [10] .

نظير اين عبارت، از ابن کثير[11]  و نيز ابن اثير [12]  وارد شده است. ابن خلدون به همين مطلب اشاره کرده ولي به جاي «الرضي من آل محمد صلي الله عليه و آله»، «الرضا من آل محمد صلي الله عليه و آله» آورده است.[13] .

نقد و بررسي

هر چند زمينه هاي سياسي و اجتماعي براي تحليل يادشده همواره وجود داشته است، اما دلايل چندي وجود دارد که مي نماياند نامگذاري و تعيين لقب براي امام، موضوعي فراتر از اين تحليلها بوده است. اين دلايل به دو دسته تقسيم مي شوند:

1- دلايلي که تنها از ديدگاه شيعه و معتقدان به ولايت اهل بيت عليهم السلام قابل تبيين است وآن اين که نامها و لقبهاي اهل بيت عليهم السلام از قبل به وسيله پيامبر صلي الله عليه وآله و چه بسا از طريق فرشته ي وحي تعيين شده اند، چنان که پيامبر صلي الله عليه و آله در تعيين نام حسن عليه السلام و

حسين عليه السلام فرمود:

ما کنت لأسبق ربي باسمه.[14] .

در انتخاب نام، بر پروردگار پيشي نخواهم جست. 

2- دلايلي که با هرديدگاه و عقيده اي ثمربخش و قانع کننده است، عبارت است از رواياتي که از امامان پيشين صادر شده و درآنها به لقب «رضا» تصريح شده است.

تبار والاي امام

پدر بزرگوار حضرت رضا عليه السلام، امام موسي بن جعفرعليه السلام، هفتمين امام شيعه است و مادر بزرگوارش، بانوي مکرمه اي است که با نامهايي چون: تکتم، نجمه، سمان، خيزران، سکن، نجيه و طاهره از وي ياد شده، ولي مشهورترين آنها، تکتم است. از نشانه ها چنين استفاده مي شود که وقتي اين بانوي ارجمند به خانه امام موسي بن جعفرعليه السلام درآمد، به اين نام خوانده شد و پس از ولادت امام رضا عليه السلام طاهره نام گرفت.[16]  او زني عفيف[15]  و خردمند بوده و از شرافتمندان عجم به شمار مي رفته است.[17] .

همسر امام

امام رضا عليه السلام داراي کنيزاني چند بوده است. از جمله کنيزان حضرت، سبيکه مادر امام جواد عليه السلام مي باشدکه پيامبر صلي الله عليه وآله از اين بانوي مکرمه به نيکي ياد کرده است،[18]  ولي به عنوان همسر، مورخان تنها از «ام حبيبه» ياد کرده اند و اگر در برخي عبارات تاريخي آمده است که حضرت دو همسر دائم داشته اند،[19]  از هويت همسر دوم اطلاعي دردست نيست. ام حبيبه نيز در جريان ولايتعهدي به همسري امام عليه السلام درآمد. مأمون، با انگيزه ي خاص سياسي، دخترش، ام حبيبه را به ازدواج امام عليه السلام در آورد، در حالي که دختر ديگرش ام الفضل را نيز بعدها به همسري امام جواد عليه السلام داد. شايان يادآوري است که ام حبيبه، به خانه امام رضا عليه السلام راه نيافت و شواهد تاريخي نيز حکايت ازآن داردکه ام حبيبه همچنان دوشيزه باقي ماند.[20] .

 

[1] اعلام الوري 2 30؛ تذکره الخواص 198؛ کشف الغمه 3: 70؛ تاج المواليد 48؛ مطالب السؤول 88؛ مسند الامام الرضا 15:1؛ دروس شهيد 154؛ بحارالانوار 3:49؛ منتهي الآمال 2: 403؛ اعيان الشيعه 12:2؛ انوار البهيه 176؛ ملحقات احقاق الحق 12؛ روضه الواعظين 386.

[2] عيون اخبار الرضا18:1.

[3] عيون اخبار الرضا 18:1؛ مروج الذهب 441:3؛ اثبات الوصيه:182؛ دائره المعارف فريد وجدي 665:6.

[4] بنگريد به: دائره المعارف 665:6.

[5] از ايشان با عنوان ابوالحسن ماضي ياد کرده اند. (مجمع البحرين 479:5).

[6] بحارالانوار 10:49.

[7] دلائل الامامه 183.

[8] همان.

[9] ناسخ التواريخ 24:14.

[10] تاريخ طبري 139:7.

[11] البدايه و النهايه 247:10.

[12] الکامل 326:6.

[13] تاريخ ابن خلدون 247:3. البته رضي و رضا دو لقب جداگانه اند. (بحارالانوار 10:49).

[14] معاني الاخبار 57.

[15] بحارالانوار 7:49.

[16] عيون اخبار الرضا 17:1.

[17] احقاق الحق 343:12، به نقل از ينابيع الموده.

[18] ارشاد مفيد 265:2؛ ائمتنا 76:2.

[19] جنات الخلود 32؛ ناسخ التواريخ 380:14.

[20] همان.