پيشگفتار

نيازهاي زندگي و مسائل معيشتي و اقتصادي، بيشترين نگراني انسان ديروز و امروز است و با شرايط کنوني، در آينده نيز چنين خواهد بود. برطرف کردن اين نگراني بزرگ و فراگير، آنگاه امکان دارد که اقتصاد با مسائل ارزشي آميخته گردد و اخلاق به کمک معيارهاي اقتصادي بشتابد، و عدالت اجتماعي بر سياست‏هاي مالي و نظامهاي اقتصادي پرتو افکند. 

روشن است که قوانين به تنهايي نمي‏تواند تعهد لازم و مسئوليت ‏شناسي ژرفي را در انسانها پديد آورد، و از اين‏همه فاصله‏هاي زندگي و محروميتها بکاهد. از اينرو، در تعاليم اسلامي، اخلاق و اقتصاد پيوندي ناگسستني دارد و فعاليتهاي اقتصادي انساني بر پايه‏ي باور تکليف و مسئوليت‏هاي خدايي استوار گرديده است انسانهاي دين‏باور، در گردش ثروت و شيوه‏هاي توليد و توزيع و مصرف، از تکليف الهي پيروي مي‏کنند و مسئوليتهاي انساني را نيک باور دارند. بدين جهت است که بازار اسلامي و کارگاه و کارخانه و مزرعه‏ي اسلامي با ديگر بازارها، کارخانه‏ها و مزارع تفاوتي اصولي مي‏يابد. و اصول و معيارهايي خدايي بر آن پرتو افکنده و آن را از هر گونه ظلم و حق‏کشي بدور داشته است. (البته در صورتي که اسلامي باشد). 

اصل تعهدشناسي و مسئوليت‏پذيري که از آموزشهاي اساسي همه‏ي اديان آسماني است، در اسلام بايد مورد تأکيد قرار گرفته است؛ بويژه در روابط اقتصادي، در پرتو اين اصل است که زندگي ساماني شايسته مي‏يابد و از رنج و اندوه توده‏هاي انساني کاسته مي‏گردد. 

حضرت امام ابوالحسن علي بن موسي الرضا (عليه‏السلام) در بيان «حکمت احکام» و از جمله «زکات» مي‏فرمايد: «لان الله کلف اهل الصحه القيام بشأن أهل الزمانة و البلوي [1] ... خداوند توانمندان را مکلف کرده است تا براي (اداره‏ي) امور بيماران زمين‏گير و ديگر مبتلايان قيام کنند...» 

مسئوليتهاي اقتصادي، در حوزه‏ي رفتار و تلاش انساني و روابط اجتماعات بشري [2]  از مهمترين مسئوليتها است، که همه‏ي انسانها در برابر آن مسئول و متعهدند، و هر کس به سهم خويش و به مقدار تواني که دارد (طبق تعبير کلام امام رضا (عليه السلام)، بايد براي رفع نابساماني‏هاي اقتصادي جامعه‏ي خويش و کل جامعه‏ي بشري بکوشد. همين خط مشي کلي و همين سياست مالي است که از مجموع تعاليم دين و احاديث پيامبر(ص) و امامان معصوم (عليه السلام) و از جمله تعاليم رضوي، به روشني به دست مي‏آيد. خط اساسي و معيارهاي اصلي اين رساله نيز بر همين محور دور مي‏زند. 

در اين زمانه‏ي ناهنجار، و با همه‏ي انسانيتهاي فراموش شده، و با انبوه موانعي که بر سر راه انسانها در سراسر کره‏ي زمين پديد آمده است، اگر راههاي رهايي به انسانها نموده شود، و ارزشهاي معنوي و الهي درسي تبيين گردد، با آغوش باز پذيرفته خواهد شد، و روي‏ کرد به آموزشهاي اصيل دين اوج خواهد گرفت و زمينه‏ي انديشه‏هاي باطل بي‏پايه و اساس بشري، از ميان خواهد رفت. 

امام رضا (عليه‏السلام): 

رحم الله عبدا أحيي امرنا. فقلت له: و کيف يحيي امرکم؟ قال: يتعلم علومنا و يعلمها الناس. فان الناس لو علموا محاسن کلامنا لا تبعونا: [3] . 

خدا بيامرزد کسي را که امر ما را زنده کند. گفتم: چگونه امر شما را زنده مي‏کند؟ فرمود: علوم ما را مي‏آموزد و به مردمان تعليم مي‏دهد. همانا اگر مردم تعاليم زيباي ما را دريابند از ما پيروي کنند (نه از غير ما)، يعني به راه درست و «صراط مستقيم» در مي‏آيند و به سعادت هر دو جهان مي‏رسند. 

در راستاي اين هدف ارزشمند، پاره‏اي از تعاليم رضوي (عليه‏السلام) در مسائل معيشت و زندگي و بينشهاي اقتصادي گرد آمد، و به صورت اين رساله عرضه گشت. اميد که در معرفي زيبائيهاي تعاليم آن امام بزرگ، موفقيتي نصيب شده باشد، و نارسايي بيان و اين قلم را، ژرفايي و بيکرانگي اين حکمتها و آموزشها جبران کند، و ديدگاههاي ويژه‏ي مسائل مادي در احاديث امام علي بن موسي الرضا (عليه‏السلام) اندکي روشن گردد، و همگان را سودمند افتد و نسل جوان مارا با فرهنگ غني اسلامي، اندکي آشنا سازد.

[1] معيارهاي اقتصادي در تعاليم رضوي «عليه‏السلام» :10.

[2] و همين است که در قرآن کريم «زکات»، همواره در کنار «نماز» که عمود دين و رکن اسلام است ذکر شده و عمود دوم دين شمرده شده است.

[3] معاني الاخبار 174:1، معيارهاي اقتصادي در تعاليم رضوي (عليه‏السلام) : 22.